نوروفیدبک چیست؟

نوروفیدبک (Neurofeedback) یک روش غیرتهاجمی برای ثبت و آموزش تنظیم فعالیت مغز است که در آن امواج مغزی با استفاده از حسگرهای متصل به پوست سر ثبت و به شکل بازخورد دیداری یا شنیداری به فرد ارائه می‌شوند.

هدف از این فرایند، کمک به مغز برای یادگیری الگوهای مناسب‌تر فعالیت و خودتنظیمی است.

اما نوروفیدبک دقیقاً چگونه انجام می‌شود و برای چه مشکلاتی کاربرد دارد؟ آیا می‌توان از آن برای اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، اضطراب، اختلالات خواب یا افسردگی استفاده کرد؟ تعداد جلسات مورد نیاز چقدر است و آیا این روش عارضه‌ای دارد؟ در این مقاله، نوروفیدبک را به زبان ساده بررسی می‌کنیم و درباره نحوه عملکرد، انواع، کاربردها، روند جلسات، عوارض و محدودیت‌های آن توضیح می‌دهیم.

دستگاه نوروفیدبک چگونه کار می کند؟

نوروفیدبک یک روش ایمن و غیرتهاجمی محسوب می شود از این رو در علوم پزشکی امروزه در موارد مختلف همواره مورد استفاده قرار می گیرد.

در مورد دستگاه نوروفیدبک نباید این اشتباه را کنید که این روش برای آرامش دادن به مغز استفاده می شود، زمانی که از دستگاه برای درمان استفاده می کنند در واقع تکنیک شرطی سازی را به مغز بیمار آموزش می دهند.

این دستگاه به پزشک کمک می کند تا متوجه شود در کدام قسمت مغز سیگنال ها ضعیف و در کدام قسمت سیگنال ها قوی هستند.

در نتیجه این دستگاه می تواند فرکانس های متفاوتی را به مغز انتقال داده و در درمان بیماری های مختلف نقشه حیاتی ایجاد می کند.

به طور کلی دستگاه نوروفیدبک در دو نوع کلاسیک و نوروفیدبک ILF موجود می باشد که از نظر انتقال فرکانس قابل احساس با یکدیگر متفاوت هستند.

در حقیقت پزشکان تلاش می کنند با به کارگیری پیشرفته ترین نوع دستگاه نوروفیدبک درمان های موثرتری را برای بیماران خود رقم بزنند.

نوروفیدبک برای چه مشکلاتی استفاده می‌شود؟

نوروفیدبک در برخی اختلالات عصبی و روان‌پزشکی به‌عنوان یک روش درمانی یا مداخله مکمل مورد استفاده و مطالعه قرار گرفته است.

میزان اثربخشی آن به نوع مشکل، شدت علائم، شرایط فرد و پروتکل مورد استفاده بستگی دارد؛ بنابراین نمی‌توان نوروفیدبک را برای همه افراد یا همه اختلالات، درمان قطعی در نظر گرفت.

نوروفیدبک برای ADHD و بیش فعالی

نوروفیدبک یکی از روش‌هایی است که برای کمک به مدیریت علائم اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) مورد مطالعه قرار گرفته است.

هدف آن تمرین خودتنظیمی فعالیت مغز و کمک به بهبود عملکردهایی مانند توجه و کنترل تکانه است.

با این حال، شواهد علمی درباره میزان اثربخشی آن یکسان نیست و در برخی افراد ممکن است به‌عنوان بخشی از برنامه درمانی مورد استفاده قرار گیرد.

نوروفیدبک برای اضطراب

در برخی افراد مبتلا به اضطراب، نوروفیدبک با هدف کمک به تنظیم فعالیت مغز و کاهش برخی علائم اضطرابی استفاده می‌شود.

با این حال، انتخاب این روش به نوع و شدت اضطراب بستگی دارد و در صورت نیاز می‌توان در کنار روان‌درمانی یا سایر درمان‌های توصیه‌شده از نوروفیدبک برای درمان اختلال اضطراب استفاده کرد.

نوروفیدبک برای افسردگی

نوروفیدبک در برخی مطالعات به‌عنوان روشی برای کمک به مدیریت علائم افسردگی بررسی شده است.

هدف آن می‌تواند کمک به تنظیم فعالیت مغز و بهبود برخی عملکردهای مرتبط با خلق باشد. با توجه به تفاوت علت و شدت افسردگی در افراد، استفاده از نوروفیدبک باید پس از ارزیابی تخصصی انجام شود.

نوروفیدبک برای اختلالات خواب

اختلالات خواب و مشکلاتی مانند بی‌خوابی نیز از مواردی هستند که نوروفیدبک برای آن‌ها مورد بررسی قرار گرفته است.

این روش ممکن است در برخی افراد به تنظیم الگوهای فعالیت مغز و بهبود کیفیت خواب کمک کند، اما علت اختلال خواب باید ابتدا مشخص شود و نوروفیدبک نباید جایگزین بررسی و درمان علت اصلی شود.

نوروفیدبک برای وسواس

نوروفیدبک برای اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) نیز در برخی پژوهش‌ها بررسی شده است.

هدف از استفاده آن می‌تواند کمک به تنظیم فعالیت مغز و کاهش برخی علائم باشد.

با توجه به محدودیت و تفاوت شواهد موجود، این روش در صورت انتخاب متخصص می‌تواند به‌عنوان درمان مکمل در کنار درمان‌های استاندارد مورد استفاده قرار گیرد.

نوروفیدبک برای میگرن

در برخی افراد مبتلا به میگرن، نوروفیدبک با هدف کمک به تنظیم فعالیت مغز و کاهش دفعات یا شدت حملات مورد استفاده قرار گرفته است.

میزان پاسخ به درمان در افراد متفاوت است و تشخیص دقیق نوع سردرد و بررسی عوامل محرک، پیش از انتخاب این روش اهمیت دارد.

نوروفیدبک برای اختلالات یادگیری

نوروفیدبک در زمینه اختلالات یادگیری و مشکلات مرتبط با توجه و تمرکز نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.

هدف آن می‌تواند کمک به بهبود برخی مهارت‌های شناختی و عملکرد توجه باشد.

با این حال، اختلالات یادگیری علت‌ها و انواع مختلفی دارند و نوروفیدبک در صورت مناسب بودن، باید متناسب با نیازهای هر فرد و در کنار سایر مداخلات آموزشی یا درمانی در نظر گرفته شود.

انواع دستگاه نوروفیدبک

زمانی که وارد پروسه درمان بیماری های مغزی با دستگاه نوروفیدبک بک می شوید متوجه خواهید شد که این دستگاه در سه نوع کلاسیک، LF و لورتا نوروفیدبک مورد استفاده قرار می گیرد.

پزشکان بر اساس اختلال بیماران و روش درمانی که مناسب می دانند از نوع متفاوت دستگاه نوروفیدبک استفاده خواهند کرد.

در ادامه هر کدام از این دستگاه ها را دقیق تر شرح خواهیم داد:

دستگاه نوروفیدبک کلاسیک

نوروفیدبک یکی از روش های زیرمجموعه ای نوروتراپی محسوب می شود که امروزه در درمان مشکلات مختلف به عنوان یک روش مکمل و ضروری مورد استفاده قرار می گیرد.

دستگاه نوروفیدبک به هیچ عنوان احساسات یا خلاقیت مغز را سرکوب نخواهد کرد و طی چند جلسه استفاده از این دستگاه مغز رفتار و عملکرد صحیح را به دست خواهد آورد.

 لورتا نوروفیدبک

این نوع نوروفیدبک معمولا بر قسمت های عمیق تر مغز بیمار اثر می گذارد، گاهی افراد با چند نوع اختلال به طور همزمان مواجه هستند که برای اثرگذاری و درمان موثرتر لورتا نوروفیدبک توصیه می شود.

پزشکان معتقدند که اگر برای درمان لورتا نوروفیدبک انتخاب شود تعداد جلسات درمانی بیماران کوتاه تر خواهد بود اما به مراتب هزینه آن بیشتر می شود.

دستگاه نوروفیدبک ILF

این دستگاه به نوعی جدیدترین و موثرترین روش درمانی در مجموعه نوروفیدبک محسوب می شود، مهم ترین تفاوت این دستگاه با نوع دیگر آن این است که از فرکانس های پایین برای بهبود عملکرد مغز و تناسب آن استفاده می کنند.

سال های زیادی است که پزشکان در این زمینه به دنبال تجهیزات نوین و کارآمد هستند تا بیماران در مدت زمان کوتاه تری به بهبودی کامل دست پیدا کنند.

این دستگاه توسط نهاد بین المللی آمریکا و آلمان به صورت انحصاری تولید و ساخته میشود و با نام های تجاری متفاوتی در سراسر دنیا عرضه می گردد.

جلسه نوروفیدبک چگونه انجام می‌شود؟

جلسه نوروفیدبک معمولاً با بررسی وضعیت فرد و تعیین هدف درمان شروع می‌شود.

سپس فعالیت الکتریکی مغز با استفاده از حسگرهای EEG ثبت شده و اطلاعات به نرم‌افزار دستگاه منتقل می‌شود.

فرد بر اساس فعالیت مغزی خود بازخورد دریافت می‌کند و با تکرار جلسات، فرایند خودتنظیمی فعالیت مغز را تمرین می‌کند.

روند دقیق هر جلسه می‌تواند بر اساس نوع اختلال، پروتکل انتخاب‌شده و شرایط فرد متفاوت باشد.

ارزیابی اولیه

پیش از شروع نوروفیدبک، متخصص علائم، سابقه پزشکی و روان‌پزشکی، داروهای مصرفی و هدف از درمان را بررسی می‌کند.

در صورت نیاز ممکن است ارزیابی‌های تکمیلی مانند EEG یا QEEG نیز برای بررسی فعالیت مغز انجام شود.

این مرحله کمک می‌کند مشخص شود نوروفیدبک برای فرد مناسب است و چه نوع پروتکلی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

برای انتخاب پروتکل مناسب نوروفیدبک، ارزیابی اولیه اهمیت زیادی دارد. در این زمینه، دکتر ابوالفضل قریشی با بررسی شرایط و علائم هر فرد، می‌تواند درباره مناسب بودن این روش و روند درمان توضیحات تخصصی ارائه کند.

قرار دادن حسگرها

در جلسه، حسگرهای مخصوص روی قسمت‌های مشخصی از پوست سر قرار می‌گیرند. این حسگرها فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کنند و اطلاعات به دستگاه یا نرم‌افزار نوروفیدبک منتقل می‌شود.

در نوروفیدبک مبتنی بر EEG، این حسگرها برای ثبت امواج مغزی به کار می‌روند و مانند روش‌های تحریک مغزی، جریان الکتریکی درمانی به مغز وارد نمی‌کنند.

انجام تمرین نوروفیدبک

پس از ثبت فعالیت مغز، نرم‌افزار اطلاعات دریافت‌شده را پردازش می‌کند و متناسب با پروتکل درمان، بازخورد دیداری یا شنیداری در اختیار فرد قرار می‌دهد.

برای مثال ممکن است فرد یک بازی یا ویدئو را دنبال کند و عملکرد آن بر اساس تغییرات فعالیت مغزی او تنظیم شود.

هدف این تمرین، کمک به فرد برای یادگیری تدریجی خودتنظیمی فعالیت مغز است.

این فرایند معمولاً به صورت تکرارشونده انجام می‌شود و نوع تمرین بر اساس شرایط و هدف درمان تعیین خواهد شد.

ارزیابی روند درمان

روند درمان در طول جلسات توسط متخصص بررسی می‌شود.

تغییر علائم، عملکرد فرد و نحوه پاسخ او به تمرین‌ها می‌تواند در ارزیابی پیشرفت مورد توجه قرار گیرد. در صورت نیاز، متخصص ممکن است پروتکل یا نحوه انجام تمرین‌ها را تغییر دهد.

تعداد جلسات نوروفیدبک برای همه افراد یکسان نیست و به عواملی مانند نوع مشکل، شدت علائم، هدف درمان و پاسخ فرد به جلسات بستگی دارد.

بنابراین نمی‌توان بدون ارزیابی اولیه، تعداد مشخصی از جلسات را برای همه افراد تعیین کرد.

مکانیسم درمانی نوروفیدبک و تاثیر آن

دستگاه نوروفیدبک از آن دسته تجهیزاتی است که برای درمان اختلال افسردگی، بیش فعالی، اضطراب یا ضربه مغزی استفاده می شود.

در حقیقت تمامی این آسیب ها باعث میشود تا امواج مغزی از تعادل خارج شده و برای بازگرداندن و متعادل سازی این امواج پزشکان استفاده از دستگاه نوروفیدبک را کاربردی می دانند.

زمانی که بیمار تحت درمان با دستگاه نوروفیدبک قرار می گیرد نواحی خاصی از مغز مورد هدف قرار گرفته تا آموزش ها مجدد به آنها اعمال گردد.

در این صورت مغز عملکرد بهتری خواهد داشت و به نوعی می توان این دستگاه را راهی برای آموزش دانست.

در هر جلسه استفاده از دستگاه نوروفیدبک تعدادی حسگر بر روی سر بیمار قرار می گیرد تا بتوان امواج مغزی خاص را بسته به نوع بیماری اندازه گیری نمود.

به عنوان مثال امواج آلفا با آرامش، آمادگی مدیتیشن و آرامش عمیق مرتبط هستند در حالی که امواج بتا مربوط به توجه پایدار، تنش، هوشیاری و هیجان می باشد.

این دستگاه های الکترونیکی موجود می توانند امواج مغزی را نیز زیر نظر گرفته و تقریبا بلافاصله بعد از اندازه گیری به صورت نشانه های دیداری یا صوتی به پزشک ارائه می گردد.

دستگاه نوروفیدبک شرایطی را فراهم می سازد تا پزشک بتواند ریشه احساسات بیمار را ارزیابی نموده و بر اساس واکنش های طبیعی متوجه میشوند که فرد تا چه حد نیاز به درمان دارد.

به طور کلی پزشکان تلاش می کنند واکنش ها را به صورت یک نمودار ثبت کنند.

در هر جلسه ممکن است برای بیمار موسیقی، فیلم یا صوت خاصی پخش شود تا کنترل دقیق تر امواج مغزی با تحریک حالات مختلف بیمار امکان پذیر باشد.

در صورتی که استفاده از دستگاه نوروفیدبک به درستی پیش رود و اثرگذاری آن توسط پزشک تایید شود بیماران نیازی به مصرف داروهای شیمیایی و سایر درمان های پرخطر و گاها طولانی و پرعارضه نخواهند داشت.

چند جلسه نوروفیدبک لازم است؟

تعداد جلسات نوروفیدبک برای همه افراد یکسان نیست و نمی‌توان یک عدد مشخص را به عنوان دوره درمان همه بیماران معرفی کرد.

تعداد جلسات به عواملی مانند نوع و شدت علائم، سن، هدف درمان، پروتکل انتخاب‌شده و میزان پاسخ فرد به جلسات بستگی دارد.

نوروفیدبک یک فرایند آموزشی و تدریجی است؛ بنابراین ارزیابی نتیجه آن معمولاً در طول جلسات و بر اساس تغییر علائم و عملکرد فرد انجام می‌شود.

متخصص ممکن است پس از چند جلسه، روند پاسخ به درمان را بررسی کرده و در صورت نیاز پروتکل یا تعداد جلسات را تغییر دهد.

بنابراین بهتر است تعداد جلسات نوروفیدبک پس از ارزیابی اولیه و متناسب با شرایط هر فرد تعیین شود، نه بر اساس یک عدد ثابت برای همه.

آیا نوروفیدبک خطرناک است؟

نوروفیدبک یک روش غیرتهاجمی است و در نوع معمول EEG، فعالیت الکتریکی مغز را ثبت می‌کند و بر اساس آن بازخورد ارائه می‌دهد؛ بنابراین نباید آن را با روش‌هایی مانند تحریک الکتریکی مغز یا تحریک مغناطیسی مغز یکسان دانست.

این روش در صورت انتخاب صحیح بیمار و اجرای پروتکل مناسب توسط فرد متخصص، معمولاً عارضه جدی ایجاد نمی‌کند.

با این حال، برخی افراد ممکن است در طول یا پس از جلسه دچار ناراحتی‌هایی مانند خستگی، سردرد یا تغییر موقت در احساسات و سطح هوشیاری شوند.

مناسب بودن نوروفیدبک به نوع مشکل و شرایط فرد بستگی دارد. به همین دلیل، افراد نباید صرفاً بر اساس تبلیغات یا تجربه دیگران برای شروع این روش تصمیم بگیرند و بهتر است پیش از درمان توسط متخصص ارزیابی شوند.

دستگاه نوروفیدبک برای چه کسانی مناسب نیست؟

دستگاه نوروفیدبک در مبتلایان به صرع مورد استفاده قرار نمی گیرد، زیرا تحریک الکتریکی جزئی که از این دستگاه اتفاق می افتد می تواند باعث تشدید حالات صرع در برخی از بیماران شود.

بیمارانی که درگیر اختلالات روان پریشی به خصوص اسکیزوفرنی باشند نمی توانند از دستگاه نوروفیدبک استفاده کنند.

حتی اگر این دستگاه برای درمان سایر مشکلات فرد موثر باشد با وجود این اختلالات محدودیت جدی برای فرد وجود دارد.

در صورتی که بیماران به فلج مغزی مبتلا باشند یا آسیب های مغزی رو سپری کرده باشند نباید از دستگاه نوروفیدبک استفاده کنند.

برای کسانی که دچار فلج عصبی هستند تحریک الکتریکی ناشی از دستگاه نوروفیدبک می تواند باعث ایجاد تشنج شود.

به همین دلیل این دستگاه باید در شرایطی کاملا ایمن و تایید شده از طرف پزشک مورد استفاده قرار بگیرد.

آیا نوروفیدبک درمان قطعی است؟

نمی‌توان نوروفیدبک را یک درمان قطعی و یکسان برای تمام اختلالات معرفی کرد.

میزان پاسخ به این روش به نوع مشکل، شدت علائم، ویژگی‌های فرد، پروتکل درمانی و تداوم جلسات بستگی دارد.

در برخی شرایط، نوروفیدبک می‌تواند به عنوان یک مداخله مکمل برای بهبود بعضی علائم مورد استفاده قرار گیرد؛ اما در اختلالات روان‌پزشکی یا عصبی، تشخیص صحیح و انتخاب درمان مناسب اهمیت بیشتری از انتخاب یک روش به تنهایی دارد.

به همین دلیل، بهتر است هدف از نوروفیدبک پیش از شروع جلسات مشخص شود و نتیجه درمان نیز بر اساس تغییرات واقعی علائم و عملکرد فرد ارزیابی شود.

تفاوت نوروفیدبک و QEEG چیست؟

QEEG و نوروفیدبک هر دو با فعالیت الکتریکی مغز ارتباط دارند، اما هدف و کاربرد یکسانی ندارند.

QEEG یا EEG کمی بیشتر برای ثبت، اندازه‌گیری و تحلیل فعالیت مغز و بررسی الگوهای امواج مغزی استفاده می‌شود؛ در حالی که نوروفیدبک یک روش آموزشی است که با استفاده از اطلاعات فعالیت مغز، بازخورد دیداری یا شنیداری در اختیار فرد قرار می‌دهد تا به‌تدریج مهارت خودتنظیمی فعالیت مغزی را تمرین کند.

بنابراین نقشه مغزی QEEG را می‌توان بخشی از فرایند ارزیابی دانست، در حالی که نوروفیدبک بر آموزش و تمرین تمرکز دارد. انجام QEEG به‌تنهایی به معنای انجام نوروفیدبک نیست.

ویژگی	QEEG	نوروفیدبک
هدف اصلی	ثبت و تحلیل فعالیت مغز	آموزش خودتنظیمی فعالیت مغز
کاربرد	ارزیابی الگوهای امواج مغزی	ارائه بازخورد و انجام تمرین‌های مغزی
ثبت EEG	بله	بله
ارائه بازخورد	هدف اصلی نیست	بخش اصلی فرایند
ماهیت	ارزیابی و تحلیل	آموزش و تمرین
ارتباط با درمان	می‌تواند به ارزیابی کمک کند	می‌تواند به عنوان بخشی از برنامه درمانی استفاده شود
یکی بودن با دیگری	QEEG همان نوروفیدبک نیست	نوروفیدبک همان QEEG نیست

تفاوت نوروفیدبک با rTMS چیست؟

نوروفیدبک و rTMS هر دو از روش‌های غیرتهاجمی در حوزه درمان و توانبخشی اختلالات عصبی و روان‌پزشکی هستند، اما مکانیسم متفاوتی دارند.

در نوروفیدبک، فعالیت الکتریکی مغز با حسگرهای EEG ثبت می‌شود و فرد با دریافت بازخورد دیداری یا شنیداری، خودتنظیمی فعالیت مغز را تمرین می‌کند.

در مقابل، rTMS با استفاده از میدان مغناطیسی، فعالیت نواحی مشخصی از مغز را تحریک می‌کند.

تفاوت‌های اصلی این دو روش عبارت‌اند از:

• نوروفیدبک بر آموزش و خودتنظیمی فعالیت مغز تمرکز دارد، اما rTMS مستقیماً برای تحریک مغناطیسی مغز استفاده می‌شود.
• در نوروفیدبک معمولی، حسگرها فعالیت مغز را ثبت می‌کنند و جریان درمانی وارد مغز نمی‌شود؛ اما در rTMS میدان مغناطیسی برای تحریک عصبی به کار می‌رود.
• نوروفیدبک معمولاً به مشارکت فرد در انجام تمرین‌ها و دریافت بازخورد نیاز دارد، در حالی که در rTMS فرد در طول جلسه تحت تحریک مغناطیسی قرار می‌گیرد.
• کاربرد و میزان اثربخشی هر روش به نوع اختلال، شدت علائم و شرایط فرد بستگی دارد.

ویژگی	نوروفیدبک	rTMS
نوع روش	آموزش و بازخورد عصبی	تحریک مغزی غیرتهاجمی
مکانیسم	آموزش خودتنظیمی فعالیت مغز	تحریک با میدان مغناطیسی
ثبت EEG	بله	معمولاً خیر
ورود تحریک به مغز	در نوروفیدبک EEG معمولی، خیر	بله، از طریق میدان مغناطیسی
روند جلسات	تمرین همراه با دریافت بازخورد	تحریک مغناطیسی در جلسه درمان
انتخاب روش	بر اساس هدف درمان و شرایط فرد	بر اساس تشخیص و شرایط فرد

هزینه نوروفیدبک چقدر است؟

هزینه نوروفیدبک به عواملی مانند نوع و تعداد جلسات، نوع پروتکل مورد استفاده، تجهیزات مرکز، ارزیابی‌های اولیه و شرایط فرد بستگی دارد. به همین دلیل نمی‌توان یک قیمت ثابت را برای تمام افراد اعلام کرد.

هزینه ارزیابی اولیه یا بررسی‌های تکمیلی ممکن است جداگانه محاسبه شود.

برای اطلاع از هزینه دقیق، بهتر است ابتدا شرایط فرد توسط متخصص بررسی شود و تعداد و نوع جلسات مورد نیاز مشخص شود.