درمان اضطراب با tDCS

اضطراب چیست و چه زمانی به درمان نیاز دارد؟

اضطراب واکنشی طبیعی به موقعیت‌های تهدیدکننده یا پراسترس است و در بسیاری از شرایط می‌تواند به فرد کمک کند برای یک موقعیت مهم آماده شود.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که نگرانی و ترس بیش از حد، مداوم یا کنترل‌ناپذیر باشد و عملکرد روزمره، خواب، روابط، تحصیل یا کار را تحت تأثیر قرار دهد.

اختلالات اضطرابی انواع مختلفی دارند و شدت و الگوی علائم در افراد یکسان نیست.

اضطراب فراگیر، اختلال اضطراب اجتماعی، اختلال پانیک و برخی اختلالات مرتبط با ترس و نگرانی از جمله شرایطی هستند که ممکن است به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز داشته باشند.

انتخاب درمان نیز به نوع اختلال، شدت علائم، سابقه فرد، بیماری‌های همراه و درمان‌های قبلی بستگی دارد. بنابراین صرف داشتن علائم اضطراب به این معنی نیست که tDCS بهترین گزینه درمانی برای فرد خواهد بود.

tDCS چیست؟

تحریک الکتریکی مغز tDCS یا تحریک جریان مستقیم فراجمجمه‌ای، نوعی روش غیرتهاجمی تحریک مغز است که در آن جریان الکتریکی بسیار ضعیفی از طریق الکترودهایی که روی پوست سر قرار می‌گیرند، اعمال می‌شود.

هدف از این تحریک، تغییر موقت تحریک‌پذیری نورون‌ها و تعدیل فعالیت شبکه‌های عصبی است.

tDCS در پژوهش‌های مختلف برای مشکلات عصبی و روان‌پزشکی از جمله افسردگی، اضطراب و برخی اختلالات دیگر مورد بررسی قرار گرفته است.

البته «غیرتهاجمی» بودن به معنی مناسب بودن روش برای همه افراد نیست.

محل الکترودها، شدت جریان، مدت تحریک و تعداد جلسات باید بر اساس پروتکل مناسب و شرایط فرد تعیین شود.

درمان اضطراب با tDCS چگونه انجام می‌شود؟

در جلسات tDCS، الکترودهای مخصوص در موقعیت مشخصی روی پوست سر قرار می‌گیرند و دستگاه جریان مستقیم با شدت پایین را برای مدت مشخصی اعمال می‌کند.

پروتکل درمان اختلال اضطراب به هدف درمان و شرایط فرد بستگی دارد.

در مطالعات مختلف مربوط به اضطراب، روش‌های متفاوتی از نظر محل تحریک، شدت جریان، مدت هر جلسه و تعداد جلسات استفاده شده است.

همین تفاوت پروتکل‌ها یکی از دلایلی است که نمی‌توان برای همه افراد یک برنامه ثابت تعیین کرد.

قرار دادن الکترودها

محل قرارگیری الکترودها یکی از بخش‌های مهم tDCS است. هدف این است که جریان به ناحیه یا شبکه عصبی موردنظر منتقل شود.

در برخی مطالعات اضطراب، نواحی پیش‌پیشانی مغز مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ اما نمی‌توان یک محل ثابت را برای تمام انواع اضطراب و تمام بیماران مناسب دانست.

مدت جلسه

مدت تحریک در پروتکل‌های پژوهشی مختلف متفاوت است. بنابراین مدت هر جلسه باید طبق پروتکل تعیین‌شده توسط متخصص انجام شود.

طولانی‌تر کردن خودسرانه جلسه به معنی افزایش اثربخشی نیست و ممکن است احتمال بروز عوارض را افزایش دهد.

هنگام tDCS چه حسی ایجاد می‌شود؟

برخی افراد هنگام شروع تحریک، احساس خفیف گزگز، سوزش، گرما یا خارش در محل الکترودها دارند. این احساسات معمولاً موقتی هستند.

در راهنمای ایمنی به‌روزشده تحریک الکتریکی مغز نیز احساسات موضعی مانند گزگز یا سوزش، سردرد و خستگی از عوارض خفیف گزارش‌شده هستند.

آیا tDCS برای درمان اضطراب مؤثر است؟

شواهد موجود نشان می‌دهند که tDCS می‌تواند در برخی شرایط باعث کاهش علائم اضطراب شود، اما میزان اثربخشی آن هنوز به اندازه‌ای قطعی نیست که بتوان آن را برای همه افراد یک درمان استاندارد و یکسان در نظر گرفت.

یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز در سال ۲۰۲۴ که ۵۶ کارآزمایی تصادفی و کنترل‌شده را بررسی کرد، اثر tDCS بر علائم افسردگی را نسبتاً پایدارتر از اثر آن بر علائم اضطراب دانست و در مورد اضطراب ناهمگونی بیشتری میان نتایج مطالعات مشاهده شد.

در مقابل، یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز دیگر که مطالعات مربوط به اختلالات اضطرابی، PTSD و OCD را بررسی کرده بود، کاهش علائم اضطراب را پس از tDCS گزارش کرد و برخی اثرات را تا حدود یک ماه پیگیری نیز مشاهده کرد.

با این حال، تفاوت میان بیماری‌ها و پروتکل‌های درمانی همچنان اهمیت دارد.

بنابراین پاسخ دقیق این است که tDCS یک روش امیدوارکننده و در حال بررسی برای کاهش علائم اضطراب است، اما نتیجه آن در همه بیماران یکسان نیست و هنوز به تحقیقات استانداردتر نیاز دارد.

tDCS برای کدام اختلالات اضطرابی بررسی شده است؟

مطالعات tDCS در زمینه اضطراب تنها به یک بیماری محدود نیستند. پژوهشگران این روش را در شرایط مختلفی بررسی کرده‌اند و سطح شواهد در هرکدام می‌تواند متفاوت باشد.

tDCS برای اضطراب فراگیر

اختلال اضطراب فراگیر با نگرانی مداوم و بیش از حد درباره موضوعات مختلف زندگی شناخته می‌شود.

برخی مطالعات تحریک غیرتهاجمی مغز را برای کاهش علائم اضطراب فراگیر بررسی کرده‌اند، اما هنوز نمی‌توان tDCS را به عنوان درمان مستقل و قطعی این اختلال برای همه افراد معرفی کرد.

tDCS برای اضطراب اجتماعی

در اضطراب اجتماعی، ترس شدید از موقعیت‌های اجتماعی یا قضاوت دیگران می‌تواند باعث اجتناب و اختلال در زندگی فرد شود.

tDCS در برخی مطالعات مربوط به پردازش هیجانی و اضطراب اجتماعی بررسی شده است، اما نتایج به اندازه‌ای قطعی نیستند که جایگزین ارزیابی و درمان استاندارد شوند.

tDCS برای حملات پانیک

حملات پانیک با شروع ناگهانی ترس شدید و علائمی مانند تپش قلب، تنگی نفس، لرزش یا احساس از دست دادن کنترل همراه هستند.

اگر فرد حملات پانیک مکرر دارد، ابتدا باید تشخیص دقیق انجام شود؛ زیرا علائم جسمی مشابه ممکن است دلایل دیگری نیز داشته باشند. انتخاب tDCS در چنین شرایطی باید پس از ارزیابی تخصصی صورت گیرد.

tDCS چگونه ممکن است علائم اضطراب را کاهش دهد؟

اضطراب با فعالیت شبکه‌های مختلف مغزی مرتبط است و تنظیم هیجان، توجه به محرک‌های تهدیدکننده و کنترل پاسخ‌های هیجانی به تعامل میان چند ناحیه مغز وابسته است.

tDCS می‌تواند تحریک‌پذیری نورون‌ها را در نواحی هدف تعدیل کند و از این طریق در عملکرد شبکه‌های عصبی دخالت داشته باشد.

در برخی پژوهش‌ها، قشر پیش‌پیشانی پشتی‌جانبی یا DLPFC به عنوان یکی از اهداف تحریک بررسی شده است.

با این حال، ارتباط میان تغییر فعالیت مغز و کاهش اضطراب پیچیده است و نمی‌توان نتیجه یک مطالعه را به همه بیماران تعمیم داد.

به همین دلیل، tDCS را نباید مانند یک «خاموش‌کننده اضطراب» در نظر گرفت؛ بلکه یک روش تعدیل عصبی است که اثر آن به نوع اختلال، پروتکل تحریک و ویژگی‌های فرد بستگی دارد.

چند جلسه tDCS برای درمان اضطراب لازم است؟

تعداد جلسات tDCS برای اضطراب یک عدد ثابت و یکسان برای همه افراد نیست.

در پژوهش‌های مختلف از تعداد جلسات و پروتکل‌های متفاوتی استفاده شده است.

علاوه بر تعداد جلسات، شدت تحریک، محل الکترودها، فاصله جلسات و مدت هر جلسه نیز می‌توانند متفاوت باشند.

بنابراین نمی‌توان گفت هر فرد مبتلا به اضطراب باید دقیقاً تعداد مشخصی جلسه tDCS دریافت کند.

پزشک باید ابتدا نوع اختلال و شدت علائم را ارزیابی کند و سپس در صورت مناسب بودن tDCS، پروتکل درمانی را مشخص کند.

آیا tDCS جایگزین داروی اضطراب می‌شود؟

در حال حاضر نمی‌توان tDCS را به طور عمومی جایگزین داروهای مورد استفاده برای اختلالات اضطرابی دانست.

داروهای مختلفی برای اختلالات اضطرابی وجود دارند و انتخاب آنها به نوع اختلال، شدت علائم، بیماری‌های همراه و شرایط فرد بستگی دارد.

اگر فردی در حال مصرف داروی روان‌پزشکی است، نباید صرفاً به دلیل شروع tDCS مصرف دارو را قطع یا دوز آن را تغییر دهد.

درمان اضطراب باید بر اساس شرایط فرد طراحی شود و ممکن است شامل روان‌درمانی، دارو، تغییرات سبک زندگی یا در برخی شرایط روش‌های نورومدولیشن باشد.

آیا tDCS می‌تواند همراه روان‌درمانی انجام شود؟

در برخی شرایط ممکن است پزشک استفاده از tDCS را در کنار روان‌درمانی در نظر بگیرد.

روان‌درمانی، به‌خصوص روش‌های مبتنی بر شواهد مانند درمان شناختی رفتاری، نقش مهمی در درمان بسیاری از اختلالات اضطرابی دارد.

tDCS در چنین شرایطی می‌تواند به عنوان یک مداخله تکمیلی مورد بررسی قرار گیرد، نه اینکه الزاماً جایگزین روان‌درمانی شود.

اگر اضطراب با اختلال خواب نیز همراه باشد، بررسی وضعیت خواب اهمیت دارد. در این شرایط مطالعه مقاله اختلال اینسومنیا یا بی‌خوابی چیست؟ می‌تواند به درک بهتر ارتباط مشکلات خواب و علائم روزانه کمک کند.

عوارض tDCS چیست؟

tDCS معمولاً یک روش کم‌تهاجمی محسوب می‌شود و عوارض شدید در مطالعات آن شایع گزارش نشده‌اند، اما بدون عارضه نیز نیست.

احساس گزگز یا سوزش در محل الکترود، قرمزی یا تحریک پوست، خارش، سردرد و خستگی از جمله عوارضی هستند که ممکن است ایجاد شوند.

راهنمای ایمنی به‌روزشده درباره تحریک الکتریکی کم‌شدت مغز که داده‌های مربوط به بیش از ۳۰۰ هزار جلسه را بررسی کرده است، عوارض شدید مرتبط با tES را بسیار نادر دانسته و عوارض خفیف مانند احساسات موضعی، سردرد و خستگی را از موارد شایع‌تر معرفی کرده است.

شدت و احتمال عوارض می‌تواند به پروتکل، محل تحریک و شرایط فرد وابسته باشد.

چه کسانی نباید بدون ارزیابی پزشک tDCS انجام دهند؟

قبل از شروع tDCS، باید وضعیت پزشکی فرد و سابقه بیماری‌ها بررسی شود.

به‌خصوص اگر فرد سابقه تشنج یا صرع، بیماری‌های عصبی، مشکلات پوستی در محل قرارگیری الکترودها یا شرایط پزشکی خاص دارد، باید پزشک را در جریان قرار دهد.

اگر فرد داروهای مختلفی مصرف می‌کند یا همزمان تحت درمان روان‌پزشکی دیگری است، اطلاع دادن این موضوع اهمیت دارد.

نباید صرفاً به دلیل اینکه tDCS غیرتهاجمی است، آن را روشی دانست که می‌توان بدون ارزیابی تخصصی و با دستگاه‌های نامعتبر انجام داد.

tDCS بهتر است یا rTMS؟

tDCS و rTMS هر دو در گروه روش‌های غیرتهاجمی تحریک مغز قرار می‌گیرند، اما نحوه ایجاد تحریک در آنها متفاوت است.

در tDCS از جریان مستقیم با شدت پایین استفاده می‌شود، در حالی که rTMS با استفاده از میدان مغناطیسی، جریان‌های الکتریکی را در بافت مغز القا می‌کند.

نمی‌توان به صورت کلی گفت یکی از این دو روش برای تمام افراد مبتلا به اضطراب بهتر است.

شواهد پژوهشی درباره rTMS در اختلالات اضطرابی نیز در حال توسعه است و مطالعات جدید نتایج امیدوارکننده‌ای نشان داده‌اند، اما همچنان محدودیت‌هایی مانند ناهمگونی پروتکل‌ها و کمبود داده‌های پیگیری طولانی‌مدت وجود دارد.

بنابراین انتخاب میان tDCS و rTMS باید بر اساس تشخیص، شدت علائم، سابقه درمان و شرایط فرد انجام شود.

آیا همه افراد مبتلا به اضطراب کاندید tDCS هستند؟

خیر، ابتدا باید مشخص شود که فرد دقیقاً به چه نوع اختلال اضطرابی مبتلا است و شدت علائم چقدر است.

گاهی اضطراب به دلیل یک دوره استرس، کمبود خواب یا شرایط دیگری ایجاد یا تشدید می‌شود و ممکن است نیازی به تحریک مغزی وجود نداشته باشد.

در موارد دیگر نیز ممکن است روان‌درمانی یا دارو گزینه مناسب‌تری باشد.

بنابراین کاندید مناسب بودن برای tDCS باید بعد از ارزیابی پزشکی مشخص شود، نه صرفاً بر اساس وجود علائم اضطراب.

نقش روان‌پزشک در درمان اضطراب با tDCS

قبل از انتخاب tDCS، تشخیص صحیح اهمیت زیادی دارد. اضطراب می‌تواند به تنهایی وجود داشته باشد یا همراه با افسردگی، اختلال خواب، وسواس، حملات پانیک یا سایر مشکلات روان‌پزشکی دیده شود.

روان‌پزشک می‌تواند با بررسی علائم، سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و درمان‌های قبلی مشخص کند که آیا فرد به درمان نورومدولیشن نیاز دارد یا روش دیگری برای او مناسب‌تر است.

در صورت انتخاب tDCS نیز مشخص کردن هدف درمان، پروتکل مناسب و نحوه پیگیری اهمیت دارد.

اگر در کنار اضطراب، علائم افسردگی نیز وجود داشته باشد، بررسی دقیق‌تر وضعیت فرد ضروری است.

سوالات متداول درباره درمان اضطراب با tDCS

آیا tDCS اضطراب را درمان می‌کند؟

tDCS ممکن است در برخی افراد باعث کاهش علائم اضطراب شود، اما شواهد فعلی ناهمگون است و نمی‌توان آن را درمان قطعی یا مناسب برای تمام افراد دانست.

آیا tDCS برای اضطراب مؤثر است؟

برخی مطالعات کاهش علائم اضطراب را گزارش کرده‌اند، اما نتایج پژوهش‌ها یکسان نیستند و هنوز به مطالعات استانداردتر نیاز است.

چند جلسه tDCS برای اضطراب لازم است؟

تعداد جلسات به نوع اختلال، پروتکل درمانی و شرایط فرد بستگی دارد و نمی‌توان یک تعداد ثابت برای همه بیماران تعیین کرد.

آیا tDCS درد دارد؟

معمولاً درد شدید ایجاد نمی‌کند، اما ممکن است هنگام تحریک احساس گزگز، سوزش یا گرما در محل الکترود ایجاد شود.

عوارض tDCS چیست؟

تحریک یا قرمزی پوست، گزگز، سوزش، سردرد و خستگی از عوارض احتمالی هستند و اغلب خفیف و موقتی‌اند.

آیا tDCS جایگزین داروی اضطراب می‌شود؟

خیر. در حال حاضر نمی‌توان tDCS را جایگزین عمومی داروهای درمان اضطراب دانست. انتخاب درمان باید توسط پزشک انجام شود.

tDCS بهتر است یا rTMS؟

هیچ پاسخ یکسانی برای همه افراد وجود ندارد. هر دو روش پروتکل‌ها و مکانیسم متفاوتی دارند و انتخاب میان آنها به شرایط فرد و تشخیص پزشکی بستگی دارد.

آیا tDCS برای حمله پانیک مناسب است؟

tDCS در زمینه اختلالات اضطرابی مختلف مطالعه شده است، اما نمی‌توان آن را به عنوان درمان قطعی حملات پانیک برای همه افراد معرفی کرد. ابتدا باید علت و نوع علائم توسط متخصص بررسی شود.

درمان اضطراب با tDCS با دکتر ابوالفضل قریشی

دکتر ابوالفضل قریشی، روان‌پزشک متخصص اعصاب و روان، در ارزیابی و درمان مشکلات مرتبط با سلامت روان فعالیت دارد.

در درمان اضطراب، انتخاب روش مناسب به تشخیص دقیق، شدت علائم، شرایط جسمی و روانی فرد و سابقه درمان بستگی دارد.

بنابراین tDCS نباید صرفاً بر اساس تمایل فرد به استفاده از یک روش غیرتهاجمی انتخاب شود.

در جلسه ارزیابی می‌توان مشخص کرد که آیا tDCS می‌تواند در برنامه درمانی فرد جایگاهی داشته باشد یا روش‌هایی مانند روان‌درمانی، دارو یا سایر مداخلات گزینه مناسب‌تری هستند.

جمع‌بندی

درمان اضطراب با tDCS یکی از کاربردهای مورد مطالعه در حوزه تحریک غیرتهاجمی مغز است.

برخی مطالعات کاهش علائم اضطراب را پس از tDCS گزارش کرده‌اند، اما نتایج پژوهش‌ها کاملاً یکسان نیستند و مرورهای جدید نیز بر تفاوت پروتکل‌ها و نیاز به تحقیقات با کیفیت بالاتر تأکید دارند.

به همین دلیل، tDCS را بهتر است یک گزینه درمانی قابل بررسی برای برخی بیماران دانست، نه درمان قطعی اضطراب.

نوع اختلال اضطرابی، شدت علائم، درمان‌های قبلی، بیماری‌های همراه و شرایط فرد همگی در انتخاب روش درمانی نقش دارند.

در صورت مناسب بودن tDCS نیز محل تحریک، شدت جریان، مدت و تعداد جلسات باید بر اساس پروتکل مشخص تعیین شود.

اگر دچار اضطراب مداوم یا شدید هستید، بهتر است پیش از انتخاب tDCS ابتدا توسط روان‌پزشک ارزیابی شوید تا علت علائم و مناسب‌ترین مسیر درمان مشخص شود.