در سال های اخیر دستگاه های نوین برای بهبود عملکرد مغز همواره مورد استفاده قرار می گیرند که یکی از کاربردی ترین آنها دستگاه TDCS می باشد.
تحریک الکتریکی مغز (TDCS) یک فرایند کاملا ایمن و غیرتهاجمی محسوب می شود و نسبت به هزینه پایین برای درمان بخش وسیعی از اختلالات عصبی و روانپزشکی مورد استفاده قرار می گیرد.
این دستگاه می تواند با استفاده از تحریک الکتریکی مستقیم فراجمجمه ای جریان الکتریکی بسیار ضعیفی را از طریق دو الکترود به پوست سر اعمال کرده تا نواحی خاصی از مغز را بتوانند از نظر فعالیت و عملکرد تعدیل نمایند.
با توجه به نوع اختلال و شرایط هر بیمار، انتخاب پروتکل مناسب TDCS باید توسط متخصص انجام شود، دکتر ابوالفضل قریشی با ارزیابی دقیق وضعیت مراجعان، مناسبترین برنامه درمانی را برای هر فرد تعیین میکنند.
دستگاه TDCS چگونه کار می کند؟
اگر نیاز است که تحت درمان با دستگاه TDCS قرار بگیرید احتمالا این سوال در ذهنتان ایجاد می شود که این دستگاه چگونه کار می کند و چطور باعث درمان اختلالات مغزی می شود.
پایه عملکرد دستگاه TDCS تغییر در تحریک پذیری نورون های مغزی می باشد، این دستگاه می تواند از طریق دو الکترود و یک منبع جریان مستقیم انرژی منفی و مثبتی را ایجاد کند که ضعیف بودن جریان در حد ۱ تا ۲ میلی آمپر است.
این جریان از طریق پوست عبور می کند و بخشی از آن به قشر مغز می رسد، این جریان به هیچ عنوان مستقیما به نورون های مغزی آسیب وارد نمی کند بلکه آستانه فعالیت آنها را تغییر می دهد.
زمانی که از موج مثبت این دستگاه استفاده میشود باعث تحریک پذیری بیشتر نورون ها شده به نوعی که فعالیت نورون ها را بیشتر می کند.
بار منفی این دستگاه سبب کاهش تحریک پذیری نورون ها میشود و فعالیت بیش از حد نورون ها را در یک ناحیه کمتر می کند.
به زبان ساده تر باید گفت که دستگاه TDCS یک وسیله مدرن برای تنظیم مدارهای عصبی است که گاهی اوقات فعالیت نورون ها را کمتر و آرام تر و گاهی فعالیت آنها را بیشتر می کند.
tDCS برای چه بیماریهایی استفاده میشود؟
یکی از مهمترین موضوعاتی که در مورد دستگاه TDCS باید بدانید این است که می تواند بخش وسیعی از شبکه های پیچیده عصبی را تحت تاثیر قرار دهد و البته باعث هماهنگی و کنترل حافظه، یادگیری، حرکت و گفتار بیمار خواهد شد.
البته دستگاه TDCS در کنترل هیجان، توجه، حرکت کردن و پردازش می تواند کاملا اثربخش باشد.
از جمله کاربردهای دستگاه TDCS باید به موارد زیر اشاره کرد:
درمان افسردگی با TDCS
یکی از مهمترین و شاخص ترین کاربردهای دستگاه TDCS در علوم روانپزشکی کمک به کنترل و کاهش علائم افسردگی است.
معمولا زمانی که بیماران مبتلا به افسردگی تحت درمان قرار می گیرند اما به داروها واکنش مناسب را نشان نمی دهند دستگاه TDCS می تواند یک درمان کمکی باشد.
توانبخشی بعد از سکته مغزی با tDCS
سکته مغزی یکی از مهمترین آسیب هایی است که می تواند علاوه بر اختلال در عملکرد مغز فرآیند طبیعی و حرکت بدن در بخش های مختلف را تحت تاثیر قرار دهد.
بعد از سکته ی مغزی برای توانبخشی بخش های آسیب دیده می توان از دستگاه TDCS استفاده کرد.
این دستگاه به حرکت بهتر و صحیح دست و پا کمک کرده و البته در اصلاح گفتار بیماران پس از سکته تاثیر بسزایی دارد.
پزشکان برای هماهنگی عصبی عضلانی بیماران بعد از گذراندن سکته های مغزی شدید می توانند از دستگاه TDCS استفاده کنند.
به طور معمول این روش به تنهایی اثربخشی کافی ندارد و معمولا به عنوان یک روش مکمل در کنار فیزیوتراپی یا کار درمانی مورد استفاده قرار می گیرد.
بیماران پس از تجربه درمان با این روش در کنار فیزیوتراپی به نتایج قابل قبولی دست پیدا کرده اند.
درمان دردهای مزمن
گاهی افراد بدون هیچ مشکل زمینه ای درگیر دردهای مزمن میشوند که مهمترین آنها شامل میگرن، درد نوروپاتیک و فیبرومیالژیا می باشند.
در صورتی که افراد با این دردها مواجه باشند و سایر درمان ها اثربخشی کافی نداشته باشد به عنوان یک روش کمکی اما موثر می توان از دستگاه TDCS با هدف کاهش شدت درد استفاده کرد.
اگرچه ممکن است درد بیمار با این دستگاه به طور کامل بهبود پیدا نکند اما در کاهش چشمگیر دردهای مزمن نقش بسیار مهمی خواهد داشت.
بهبود برخی عملکردهای شناختی
گاهی افراد متوجه میشوند که بدون هیچ دلیل مشخصی تمرکز یا حافظه کاری آنها ضعیف شده است یا اینکه دچار اختلالات یادگیری و تغییر در سرعت پردازش اطلاعات هستند.
اگرچه این افراد نمی توانند به درمان قطعی و سریع با سایر اقدامات امیدوار باشند اما برای اینکه بتوان به بهبود تمرکز و حافظه افراد کمک کرد و میزان یادگیری را بهبود بخشید می توان از دستگاه TDCS استفاده کرد.
به کارگیری این دستگاه در زمینه بهبود عملکردهای شناختی معمولا نتایج یکنواخت و قطعی ندارد، اما مطالعاتی که در این زمینه انجام شده است نشان می دهد اثرگذاری مثبتی از این شیوه درمانی گزارش شده است که همواره در حال استفاده می باشد.
کنترل اختلالات عصبی و روانی
یکی از مهمترین تکنیک های درمانی برای بهبود اختلالات عصبی، اضطراب یا اسکیزوفرنی دستگاه TDCS است.
برای کنترل و درمان اختلال ADHD و زوال شناختی می توان از دستگاه TDCS استفاده کرد.
بررسی هایی که در این زمینه انجام شد نشان می دهد میزان اثربخشی دستگاه TDCS بر اختلالات عصبی و روانی مورد تایید است اما به عنوان درمان قطعی و تنها راه درمان شناخته نمیشود.
پزشکان در مورد میزان اثربخشی این فرآیند درمانی بر این میزان اختلالات همواره مطالعات و تحقیقات خود را ادامه می دهند.
tDCS چگونه انجام میشود؟
پیش از شروع درمان، شرایط فرد و هدف استفاده از tDCS بررسی میشود.
سپس متخصص بر اساس مشکل مورد نظر، پروتکل مناسب را انتخاب میکند.
مراحل کلی انجام tDCS شامل موارد زیر است:
- ارزیابی اولیه و بررسی شرایط فرد
- مشخص کردن هدف درمان
- تعیین محل مناسب قرارگیری الکترودها
- آمادهسازی پوست سر
- قرار دادن الکترودها
- تنظیم شدت و مدت تحریک
- شروع جریان الکتریکی
- بررسی وضعیت فرد پس از پایان جلسه
فرد معمولاً در طول جلسه هوشیار است و میتواند با درمانگر یا پزشک صحبت کند.
هر جلسه tDCS چقدر طول میکشد؟
مدت جلسه tDCS برای همه افراد یکسان نیست و به نوع پروتکل، هدف درمان و شرایط بیمار بستگی دارد.
در برخی پروتکلها تحریک برای چندین دقیقه انجام میشود و ممکن است جلسات در روزهای مختلف تکرار شوند.
بنابراین بهتر است مدت هر جلسه و تعداد جلسات توسط متخصص تعیین شود و از اجرای یک برنامه ثابت برای تمام بیماران خودداری شود.
چند جلسه tDCS لازم است؟
تعداد جلسات مورد نیاز به نوع اختلال، شدت علائم، هدف درمان و پاسخ فرد به جلسات بستگی دارد.
برخی برنامههای درمانی شامل چند جلسه متوالی هستند و در بعضی شرایط ممکن است جلسات بیشتری مورد نیاز باشد.
پزشک یا درمانگر پس از ارزیابی وضعیت فرد میتواند درباره تعداد جلسات تصمیمگیری کند.
مزایای تحریک الکتریکی مغز چیست؟
در پروسه درمان بسیاری از آسیب های مغز دستگاه TDCS نقشی کلیدی دارد اما این روش درمانی با توجه به ایمنی بالایی که دارد به عنوان یک فرآیند محبوب شناخته میشود که در ادامه مهمترین ویژگی ها و مزایای آن را بررسی خواهیم کرد:
غیر تهاجمی بودن
دستگاه TDCS فرآیندی غیرتهاجمی و بی خطر است به گونه ای که فرد نیاز به جراحی ندارد یا هیچ نوع سوراخ و برشی در سطح بدن برای ورود ابزارها به مغز مورد استفاده قرار نمی گیرد.
تنها چند الکترود در سطح پوست قرار می گیرد که به هیچ عنوان برای بیمار سخت و نگران کننده نیست.
ایمنی نسبتا بالا
در مقایسه با سایر روش های درمانی که برای بهبود آسیب های مغزی استفاده میشوند.
تحریک الکتیکی مغز ایمنی نسبتا بالایی دارد، اما این دستگاه تا زمانی کاربردی و بی خطر است که تحت نظارت متخصصان مورد استفاده قرار بگیرد.
اگر پزشک کار با دستگاه را کاملا آموزش دیده باشد و بداند چه موقع و چطور باید از این دستگاه TDCS استفاده کنند هرگز عوارض شدید و خطرناکی برای بیمار ایجاد نمی کند.
بدون نیاز به بیهوشی
معمولا دستگاه TDCS در مطب مورد استفاده قرار می گیرد، بیماران در هنگام درمان کاملا هوشیار هستند و تنها برای برخی که دچار اضطراب و تنش میشوند کمی داروی آرام بخش کفایت می کند.
معمولا ضمن استفاده از این دستگاه بیماران در حال مطالعه یا گفتگو با درمانگر و پزشک هستند و به هیچ عنوان هوشیاری بیمار کاهش پیدا نمی کند.
هزینه کمتر
درمان های پیشرفته ای که برای آسیب های مغزی مورد استفاده قرار می گیرد اغلب هزینه های بسیار زیادی را برای بیماران در پی دارد.
دستگاه TDCS به عنوان یک روش نوین و مدرن در درمان آسیب های مغزی بسیار موثر واقع شده ضمن اینکه هزینه درمان با این دستگاه ها بسیار مقرون به صرفه می باشد.
ترکیب با درمان های دیگر
یکی از مزایای بسیار مهم دستگاه TDCS این است که همزمان با به کارگیری این تجهیزات افراد می توانند کاردرمانی، فیزیوتراپی یا روان درمانی را نیز انجام دهند.
تمرینات شناختی را می توان همزمان با استفاده از دستگاه TDCS انجام داده و این مسئله باعث میشود تا بیمار پروسه درمان را کوتاه تر سپری کرده و البته اثربخشی بیشتری از اقدامات درمانی به ویژه دستگاه TDCS دریافت خواهند کرد.
عوارض tDCS چیست؟
اگرچه tDCS یک روش غیرتهاجمی است، اما ممکن است مانند هر روش درمانی دیگری با عوارض همراه باشد. شدت و نوع این عوارض به شرایط فرد و نحوه انجام تحریک بستگی دارد.
عوارض شایع tDCS
برخی عوارض احتمالی عبارتاند از:
- قرمزی پوست در محل الکترود
- خارش یا تحریک پوستی
- احساس گزگز یا سوزش خفیف
- ناراحتی در محل قرارگیری الکترود
- سردرد یا احساس خستگی در برخی افراد
این عوارض معمولاً خفیف و گذرا هستند، اما در صورت ایجاد علائم غیرمعمول باید موضوع به متخصص اطلاع داده شود.
آیا tDCS عوارض جدی دارد؟
عوارض جدی در استفاده استاندارد از tDCS کمتر گزارش شدهاند، اما نمیتوان گفت این روش در تمام شرایط کاملاً بدون خطر است.
انتخاب نادرست بیمار، استفاده از پروتکل نامناسب یا اجرای نادرست تحریک میتواند ایمنی روش را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل استفاده از دستگاه باید با ارزیابی و نظارت فرد متخصص انجام شود.
آیا tDCS برای همه افراد مناسب است؟
خیر. مناسب بودن tDCS باید پس از بررسی تشخیص، شرایط جسمی و روانی، داروهای مصرفی و هدف درمان مشخص شود.
صرف اینکه فرد دچار افسردگی، اضطراب، مشکلات شناختی یا درد مزمن است، به این معنی نیست که حتماً کاندید مناسب tDCS خواهد بود.
ارزیابی تخصصی پیش از شروع درمان به انتخاب روش مناسب و کاهش احتمال استفاده نادرست از دستگاه کمک میکند.
چه کسانی نباید tDCS انجام دهند؟
tDCS برای همه افراد مناسب نیست. پیش از شروع درمان، پزشک یا متخصص باید شرایط پزشکی و روانپزشکی فرد، داروهای مصرفی و سابقه بیماریهای مهم را بررسی کند.
در شرایطی مانند سابقه تشنج یا صرع، وجود برخی تجهیزات پزشکی یا فلزی خاص، آسیب پوستی در محل قرارگیری الکترود و بعضی شرایط پزشکی خاص ممکن است نیاز به احتیاط یا بررسی بیشتر وجود داشته باشد.
در دوران بارداری یا در صورت مصرف برخی داروها، تصمیمگیری درباره انجام tDCS باید با نظر متخصص انجام شود.
بنابراین بهتر است فرد بدون ارزیابی تخصصی و صرفاً بر اساس تبلیغات یا توصیه دیگران، از دستگاه tDCS استفاده نکند.
آیا tDCS درمان قطعی است؟
خیر، tDCS را نمیتوان برای تمام بیماریها درمان قطعی دانست.
شواهد علمی درباره اثربخشی این روش در اختلالات مختلف متفاوت است.
در بعضی شرایط، تحریک مغزی ممکن است به کاهش علائم یا بهبود برخی عملکردها کمک کند، اما در بسیاری از موارد به عنوان یک درمان کمکی در کنار دارودرمانی، رواندرمانی یا توانبخشی در نظر گرفته میشود.
پاسخ بیماران به tDCS یکسان نیست و نمیتوان نتیجه درمان را برای همه افراد تضمین کرد.
تفاوت tDCS و TMS چیست؟
tDCS و TMS هر دو از روشهای غیرتهاجمی تحریک مغز هستند، اما نحوه ایجاد تحریک در آنها متفاوت است.
| ویژگی | tDCS | TMS |
| نوع تحریک | جریان الکتریکی مستقیم ضعیف | میدان مغناطیسی |
| روش اعمال تحریک | الکترود روی پوست سر | کویل مغناطیسی |
| بیهوشی | معمولاً نیاز ندارد | معمولاً نیاز ندارد |
| احساس هنگام درمان | ممکن است گزگز یا سوزش خفیف ایجاد شود | ممکن است احساس ضربه یا تپش در پوست سر ایجاد شود |
| کاربرد | بسته به اختلال و پروتکل | بسته به اختلال و پروتکل |
انتخاب بین tDCS و TMS باید بر اساس نوع اختلال، شرایط فرد و هدف درمان انجام شود.
آیا tDCS با دارو یا رواندرمانی قابل ترکیب است؟
در برخی شرایط میتوان تحریک مغزی را در کنار سایر روشهای درمانی استفاده کرد.
برای مثال، بسته به تشخیص و شرایط بیمار ممکن است tDCS در کنار رواندرمانی، دارودرمانی یا برنامههای توانبخشی مورد استفاده قرار گیرد.
ترکیب درمانها باید توسط متخصص انجام شود و فرد نباید بدون هماهنگی پزشک، داروهای خود را قطع یا دوز آنها را تغییر دهد.
چه عواملی بر اثربخشی tDCS تأثیر میگذارند؟
نتیجه tDCS به یک عامل واحد وابسته نیست. مواردی مانند زیر میتوانند بر پاسخ فرد به تحریک تأثیر داشته باشند:
- نوع و شدت اختلال
- محل قرارگیری الکترودها
- شدت جریان
- مدت هر جلسه
- تعداد جلسات
- شرایط فرد
- داروهای مصرفی
- درمانهای همزمان
- نحوه پاسخ مغز به تحریک
به همین دلیل یک پروتکل یکسان برای تمام بیماران مناسب نیست.
هزینه tDCS چقدر است؟
هزینه tDCS به عوامل مختلفی مانند تعداد جلسات، نوع پروتکل، ارزیابی اولیه، مرکز ارائهدهنده خدمات و درمانهای همراه بستگی دارد.
به همین دلیل نمیتوان یک مبلغ ثابت را برای همه بیماران اعلام کرد. برای اطلاع از هزینه دقیق، ابتدا باید شرایط فرد و برنامه درمانی مورد نیاز مشخص شود.
